Po każdym ataku w szkole, w pracy czy w miejscu publicznym pada to samo zdanie: „Nikt się tego nie spodziewał”. Badania nad przemocą celową pokazują jednak coś innego. Bardzo często ktoś coś widział, słyszał albo czytał — tylko nie wiedział, co z tym zrobić, albo uznał, że to „pewnie nic takiego”.
W tym wpisie wyjaśniam, czym jest wyciek zamiarów, jakie sygnały warto traktować poważnie i co możesz zrobić, jeśli coś Cię zaniepokoi. Piszę jako psycholog, bez sensacji i bez straszenia — bo celem jest reagowanie, a nie podejrzliwość wobec każdego.
Przemoc rzadko jest nagłym wybuchem
Przemoc planowana — skierowana na konkretną osobę, grupę czy miejsce — zwykle nie pojawia się znikąd. Specjaliści od oceny zagrożeń opisują ją jako drogę: od poczucia krzywdy, przez rozmyślanie i fantazje, po planowanie i przygotowania. Na tej drodze są momenty, w których ktoś z zewnątrz może zauważyć, że dzieje się coś niepokojącego.
Analizy ataków w szkołach prowadzone przez amerykańską Secret Service (National Threat Assessment Center) pokazały, że sprawcy przed atakiem przejawiali zachowania, które budziły niepokój innych osób — kolegów, nauczycieli, rodziny. To właśnie ta przestrzeń daje szansę na zapobieganie.
Czym jest wyciek zamiarów (leakage)
W psychologii oceny zagrożeń wyciekiem zamiarów nazywa się sytuację, w której osoba planująca przemoc ujawnia swoje myśli lub plany komuś innemu niż potencjalna ofiara. Może to być zdanie rzucone w rozmowie, wpis w internecie, „żart”, rysunek, wiadomość do znajomego. Często nie jest to wprost wyrażona groźba, tylko coś, co budzi niepokój i nie pasuje do sytuacji.
Sygnały, na które warto zwrócić uwagę
- Wypowiedzi o skrzywdzeniu kogoś, „zemście”, „pokazaniu wszystkim”, „że wszyscy jeszcze zobaczą” — także podane w formie żartu.
- Fascynacja sprawcami wcześniejszych ataków — szukanie informacji o nich, naśladowanie ich wyglądu, języka, gromadzenie materiałów.
- Obsesyjne skupienie na krzywdzie, konkretnej osobie lub grupie — powracanie do tematu, poczucie bycia ofiarą, które narasta.
- Nagła zmiana zachowania — wycofanie, zerwanie kontaktów, rozdawanie rzeczy, pożegnania, porzucanie dotychczasowych zajęć.
- Zainteresowanie bronią i planowaniem, które nie pasuje do tej osoby i jej codzienności.
Jeden sygnał to jeszcze nie zagrożenie. Liczy się zmiana w porównaniu z tym, jak dana osoba zachowuje się zwykle — w profilowaniu nazywamy to linią bazową — oraz pojawianie się kilku sygnałów jednocześnie. Nie chodzi o to, żeby w każdym zamkniętym nastolatku czy sfrustrowanym współpracowniku widzieć zagrożenie. Chodzi o to, żeby nie przechodzić obojętnie obok wyraźnej, niepokojącej zmiany.
Co możesz zrobić
- Nie bagatelizuj. „Na pewno żartował” to jedno z najczęstszych zdań wypowiadanych po fakcie.
- Porozmawiaj, jeśli możesz zrobić to bezpiecznie. Zapytaj wprost, jak ta osoba się czuje i co się dzieje. Za groźbą bardzo często stoi kryzys, bezradność albo myśli samobójcze.
- Zachowaj dowody: zrzuty ekranu, daty, dokładne słowa. Nie przesyłaj ich dalej w mediach społecznościowych.
- Zgłoś: w szkole — pedagogowi lub psychologowi szkolnemu, w pracy — przełożonemu lub działowi HR, groźbę w internecie — na policję. Jeśli zagrożenie jest bezpośrednie, dzwoń pod 112.
Zgłoszenie to nie donos
Wiele osób wstrzymuje się ze zgłoszeniem, bo nie chce „donosić” albo boi się, że przesadza. Warto spojrzeć na to inaczej: zgłoszenie to szansa, że ktoś dostanie pomoc, zanim stanie się tragedia — często także ta osoba, która wysyła sygnały.
Zgłaszamy jednak tylko wtedy, gdy ufamy, że zostaniemy wysłuchani i potraktowani poważnie. Dlatego w szkołach i organizacjach tak ważne są jasne, bezpieczne ścieżki zgłoszeń i ludzie, którzy wiedzą, jak na nie reagować. Zaufanie między ludźmi a instytucjami nie jest miękkim dodatkiem do bezpieczeństwa — jest jego fundamentem.
Dla szkół i organizacji
Prowadzę szkolenia dla zespołów HR, kadry zarządzającej i szkół: jak rozpoznawać sygnały ostrzegawcze, jak rozmawiać z osobą w kryzysie i jak zbudować ścieżkę zgłoszeń, z której ludzie naprawdę korzystają. Napisz do mnie, jeśli chcesz porozmawiać o takim szkoleniu.
Jeśli Ty przeżywasz kryzys, nie zostawaj z tym sam/a: 116 123 (Kryzysowy Telefon Zaufania), 800 70 2222 (Centrum Wsparcia, całodobowo), dla dzieci i młodzieży 116 111. W bezpośrednim zagrożeniu — 112.