Spotkanie się kończy, a w głowie wraca jedna sekunda: mina rozmówcy po Twojej wypowiedzi. Zniecierpliwienie? Rozczarowanie? Może coś poszło nie tak? Wysyłasz wiadomość z pytaniem „czy wszystko w porządku?”. Przychodzi odpowiedź „jasne!”, a po godzinie wątpliwość wraca.

Od lat zajmuję się analizą mimiki i emocji. Właśnie dlatego chcę napisać o tym, czego z twarzy wyczytać się nie da, i o tym, skąd czasem bierze się tak silna potrzeba, żeby to wyczytać.

Co naprawdę mówi twarz

Mimika jest ważnym źródłem informacji, ale ma swoje granice. Nawet jeśli rozpoznamy wyraz twarzy, nie wiemy, czego on dotyczy. Zmarszczone brwi mogą być reakcją na nasze słowa, ale też na zmęczenie, ból albo własne myśli rozmówcy.

Badacze emocji zwracają uwagę, że te same ruchy twarzy mogą znaczyć różne rzeczy w zależności od sytuacji, osoby i kultury. Dlatego wnioskowanie o emocjach z samej twarzy, bez kontekstu, jest obarczone dużym ryzykiem błędu. Mikroekspresje, czyli bardzo krótkie wyrazy emocji, występują rzadko. W jednym z badań pojawiły się tylko u części uczestników i stanowiły ok. 2% analizowanych ekspresji. Z kolei metaanaliza ponad dwustu badań pokazała, że ludzie trafnie odróżniają prawdę od kłamstwa średnio w ok. 54% przypadków, czyli niewiele lepiej niż przypadek.

W mojej pracy kieruję się zasadą: emocja to informacja, nie wyrok.

Skąd potrzeba ciągłego sprawdzania reakcji innych

Ta potrzeba może mieć różne źródła i nie da się jej przypisać jednej grupie osób.

U części dorosłych z ADHD trudności z regulacją emocji są istotnym elementem codzienności. Reakcje emocjonalne bywają szybkie i silne. Gdy ktoś często doświadczał krytyki czy nieporozumień, zmiana wyrazu twarzy rozmówcy może być odbierana jako sygnał zagrożenia, a obserwowanie innych staje się sposobem, żeby się przed nim zabezpieczyć.

Nadmierna czujność na otoczenie może też towarzyszyć skutkom trudnych lub traumatycznych doświadczeń.

Kiedy upewnianie się zamienia się w błędne koło

Szukanie zapewnienia jest naturalną ludzką potrzebą. Warto się mu przyjrzeć, gdy:

• ulga trwa krótko, a potem wraca pytanie „ale czy na pewno?”,
• wiele razy pytasz bliskich o to samo,
• długo odtwarzasz w myślach rozmowy,
• sprawdzanie zabiera coraz więcej czasu i energii.

Intensywne szukanie zapewnienia opisuje się m.in. u osób z zaburzeniem obsesyjno-kompulsyjnym (OCD). Pojawia się też w innych zaburzeniach lękowych. Mechanizm jest podobny: chwilowa ulga, a potem jeszcze silniejsza potrzeba sprawdzenia.

Badania pokazują też coś zaskakującego: powtarzane sprawdzanie zmniejsza zaufanie do własnej pamięci, choć sama pamięć się nie pogarsza. Im więcej sprawdzamy, tym mniej jesteśmy pewni.

ADHD i OCD mogą współwystępować, ale badania podają tu bardzo różne dane. Niektóre objawy jednego zaburzenia bywają mylone z drugim. Dlatego o rozpoznaniu nie decyduje lista objawów z internetu, tylko staranna diagnoza u specjalisty.

Dlaczego lepsze „czytanie ludzi” nie uspokoi lęku

Czasem wydaje się, że gdybyśmy lepiej rozumieli mimikę, przestalibyśmy się martwić. Często dzieje się odwrotnie. Im więcej szczegółów zauważamy, tym więcej mamy materiału do analizowania. Twarz drugiej osoby zawsze zostawi jakąś niejasność.

Ulgę daje nie pewność, tylko stopniowo budowana umiejętność życia z niepewnością.

Co może pomóc

• Zauważ impuls, zanim za nim pójdziesz, i nazwij go: „chcę się upewnić”.
• Zapytaj wprost, raz. Krótkie pytanie daje więcej niż długie domysły.
• Mów o sobie. Np. „Czasem nadinterpretuję reakcje innych, daj mi znać, jeśli coś jest nie tak”.
• Ćwicz małymi krokami. Wyślij wiadomość i nie dopytuj. Zauważ, jak niepokój stopniowo opada.
• Poszukaj wsparcia, jeśli sprawdzanie zajmuje dużo czasu lub utrudnia codzienne funkcjonowanie. W leczeniu OCD rekomendowana jest m.in. terapia poznawczo-behawioralna z ekspozycją i powstrzymywaniem reakcji, prowadzona przez psychoterapeutę, a w części przypadków także leczenie farmakologiczne.

Twarz drugiego człowieka może być źródłem kontaktu i bliskości, a nie egzaminem do zdania. Jeśli rozpoznajesz się w tym tekście, możemy porozmawiać o tym, jak odzyskać więcej spokoju w relacjach.

---

Bibliografia

• Abramovitch, A., Dar, R., Mittelman, A., i Wilhelm, S. (2015). Comorbidity between attention deficit/hyperactivity disorder and obsessive-compulsive disorder across the lifespan: A systematic and critical review. Harvard Review of Psychiatry, 23(4), 245–262. https://doi.org/10.1097/HRP.0000000000000050
• American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed., text rev.; DSM-5-TR). American Psychiatric Publishing.
• Barrett, L. F., Adolphs, R., Marsella, S., Martinez, A. M., i Pollak, S. D. (2019). Emotional expressions reconsidered: Challenges to inferring emotion from human facial movements. Psychological Science in the Public Interest, 20(1), 1–68. https://doi.org/10.1177/1529100619832930
• Bond, C. F., Jr., i DePaulo, B. M. (2006). Accuracy of deception judgments. Personality and Social Psychology Review, 10(3), 214–234. https://doi.org/10.1207/s15327957pspr1003_2
• Kobori, O., i Salkovskis, P. M. (2013). Patterns of reassurance seeking and reassurance-related behaviours in OCD and anxiety disorders. Behavioural and Cognitive Psychotherapy, 41(1), 1–23. https://doi.org/10.1017/S1352465812000665
• National Institute for Health and Care Excellence. (2005). Obsessive-compulsive disorder and body dysmorphic disorder: Treatment (Clinical guideline CG31; aktualizacja w przygotowaniu). NICE.
• Porter, S., i ten Brinke, L. (2008). Reading between the lies: Identifying concealed and falsified emotions in universal facial expressions. Psychological Science, 19(5), 508–514. https://doi.org/10.1111/j.1467-9280.2008.02116.x
• Shaw, P., Stringaris, A., Nigg, J., i Leibenluft, E. (2014). Emotion dysregulation in attention deficit hyperactivity disorder. American Journal of Psychiatry, 171(3), 276–293. https://doi.org/10.1176/appi.ajp.2013.13070966
• van den Hout, M., i Kindt, M. (2003). Repeated checking causes memory distrust. Behaviour Research and Therapy, 41(3), 301–316. https://doi.org/10.1016/S0005-7967(02)00012-8

Ten tekst ma charakter psychoedukacyjny i nie zastępuje diagnozy ani konsultacji ze specjalistą. Jeśli przeżywasz kryzys: 116 123 (Kryzysowy Telefon Zaufania), 800 70 2222 (Centrum Wsparcia, całodobowo), dla dzieci i młodzieży 116 111. W bezpośrednim zagrożeniu — 112.